Mijn onderzoek en persoonlijke ervaring omtrent het werk van Emily Jacir.

Emily Jacir is een kunstenaar die behalve de Palestijnse nationaliteit ook een Amerikaans paspoort bezit, wat haar breed toegang geeft tot werelden die voor anderen gesloten blijven.
Zo kan en mag zij als Amerikaanse vrij door Israël reizen, iets dat voor de meeste Palestijnen niet mogelijk is, maar evengoed naar de bezette Palestijnse gebieden hetgeen voor veel westerlingen weer moeilijk is. Deze vrijheid van reizen benut zij dan ook ten volle om haar maatschappelijk geëngageerde kunstprojecten ten uitvoer te brengen. Haar werk bestaat voornamelijk uit foto en videopresentaties plus installatiekunst met als thema de leefomstandigheden van haar landgenoten in de bezette gebieden. Als geboren Palestijnse voelt zij zich hiermee nauw verbonden, maar evenzeer met de westerse wereld waar zij ook deel van uitmaakt. Haar laatste projecten omhelzen o.a. een foto en filmverslag van een aantal locaties in bezette gebieden die zij vrijwillig in opdracht van de oorspronkelijke Palestijnse bewoners bezocht om daar vervolgens één van hun wensen ten uitvoer te brengen. Deze wensen liepen uiteen van het plukken van een sinasappel uit hun vroegere boomgaard tot het bezoeken van een familielid die ze al jaren niet meer konden ontmoeten.
Maar ook het bezoeken van een familiegraf of voetballen met kinderen uit hun vroegere buurt waren zo wat simpele verlangens van in ballingschap levende mensen die daartoe zelf niet meer in staat waren en het daarom door Emily Jacir lieten doen en filmen. Met dit project probeerde zij een beeld te schetsen van wat deze mensen nu werkelijk bezighield en wat het betekent om niet vrij te zijn. Gewend aan vrijheid van gaan en staan zoals wij kunnen we ons moeilijk voorstellen wat het betekend om voor de meest simpele kwesties zoals een doktersbezoek of werkplek talloze controleposten te moeten passeren, waardoor het leven zoals dat van de gemiddelde Palestijn, voor meer dan de helft van de tijd uit wachten gaat bestaan. Zo kwam Jacir ook op het idee om diezelfde mensen te vragen wat voor muziek ze in hun auto zouden draaien als ze eens meer dan één uur achtereen op een snelweg zouden kunnen rijden. Voor ons vrij normaal, maar voor een Palestijn uit bezet gebied een onvoorstelbaar fenomeen. Nergens kun je namelijk langer dan een paar minuten rijden zonder weer een grens of controlepost te moeten passeren. Door deze manier van benaderen hoopt zij een beter inzicht te verschaffen in de problematiek van het bezettings leven en de beperkingen die dat met zich meebrengt.
Door maatschappelijk geëngageerde kunst te maken kun je als kunstenaar op geheel eigen wijze kwesties onder de aandacht brengen die door de reguliere media niet of op minder indringende wijze naar voren worden gebracht. Jacir heeft met haar project aangetoond dat zij dit voortreffelijk weet over te brengen, alleen schuilt er mijn inziens het gevaar in dat het e.e.a. teveel de kant van een documentaire op gaat en te weinig met kunst te maken heeft. Ik zie het meer als een mengeling van poëzie, filosofie en docudrama in een multimedia jasje. Evengoed is de gedachte van een opdracht voor iemand uitvoeren die daar zelf niet toe in staat is maar het dóór jou wil meebeleven van een ongelooflijke schoonheid en misschien daarom wel kunst.

Waarom en hoe hier een les aan te wijden?

Zaken die als vanzelfsprekend worden beschouwd komen pas op een verlanglijstje als men ze moet ontberen, zoveel is mij in ieder geval duidelijk geworden uit het werk van Jacir.
E.e.a. teruggekoppeld naar onze samenleving zou ik leerlingen willen laten nadenken over beperkingen in vrijheid en beweging in onze maatschappij, hoe die er dan uitzien en waar die te vinden zijn plus wie dat betreft. Misschien kent een leerling direct of indirect iemand die gevangen zit of een familielid die op een bepaalde plaats niet kan of mag komen, denk aan echtscheidingen waarbij men kinderen niet meer mag zien, of bedrijven waar iemand op staande voet ontslagen is enz. In opdracht van zo,n persoon zou je dan een dergelijke plek kunnen bezoeken om bijvoorbeeld alleen de groeten over te brengen, te biechten bij een pastoor, een bos bloemen af te leveren bij een ex of alsnog een ruit in te gooien bij een voormalig werkgever en dit dan vast te leggen op film of video. De beroemde treinrover Ronald Biggs had vlak voor hij stierf nog maar één grote wens en dat was een biertje te kunnen drinken in zijn voormalige stamcafé. Na jaren voortvluchtig te zijn geweest in Zuid-Amerika, was deze schijnbaar simpele wens zo sterk dat hij de daaruit voortvloeiende gevangenisstraf op de koop toe nam. Een dergelijke verlangen of wens bij iemand is met enig speurwerk vaker te vinden dan men vermoedt en brengt ons de realiteit opnieuw onder ogen. Schijnbaar banale zaken komen opeens in een andere context te staan. Door een bos wandelen wordt pas echt bijzonder als men het al jaren niet meer heeft kunnen doen en is in sociaal opzicht een belangrijke daad als men dat voor iemand moet doen die dat al jaren heeft moeten missen. Het idee dat op een door jou bepaald ogenblik iemand een opdracht voor je uitvoert geeft je het gevoel er zelf bij te zijn denk ik.
Als lesopdracht maakt de aard van de uit te voeren opdracht uit voor welke categorie leerlingen dit geschikt is om te doen. Door een park wandelen voor een zieke oma kan vanaf de basisschool , maar een ex opzoeken of een grens overgaan zoals in een gevangenis of naar een ander land neigt toch al meer naar het hbo niveau.
Ook kan ik me extremere dingen voorstellen, zoals het bekogelen met smurrie van een bepaald huis omdat betrokkene dit onmogelijk zelf kan door zijn proeftijd bij justitie, of het bezoeken van een prostituee voor iemand die daar naar verlangt maar dit zelf niet meer kan, of het gebruiken van bepaalde drugs voor iemand die dat zelf niet durft. Een dergelijk project is mijn inziens aan geen enkele grens gebonden als het maar goed onderbouwd kan worden met argumenten en na afloop voorzien van foto of filmmateriaal en verslag ingeleverd wordt.