William Kentridge is een Zuid-Afrikaanse kunstenaar die zich bezig houdt met animatiefilms, multimediaprojecten en theater. Hij wil met maatschappelijk geëngageerde kunst zijn boodschap en visie overbrengen omtrent de huidige en voormalige politiek in zijn land.
Hierbij moeten we dan vooral denken aan de apartheid van weleer, de invloed daarvan tot op heden, plus de onveilige situatie op dit moment.
Interessant is dat hij zich hierbij bedient van ogenschijnlijk zeer eenvoudige materialen en technieken, zoals o.a. houtskool tekeningen voor zijn animatiefilms en kijkdoosachtige decors met een variant op Wajang poppen voor zijn theater. In een tijd van driedimensionale computeranimaties en mediageweld vol geluidseffecten ziet Kentridge kans om de kijker aan zich te binden met houtskool getekende tekenfilms en schimmenspel. Wie deze films of theaterstukken één keer heeft gezien vergeet dat nooit meer. Zelfs de op het eerste gezicht schijnbaar onschuldige landschappen krijgen door het zwart-witte houtskool een dreigender uitstraling dan met wat voor techniek dan ook bereikt zou kunnen worden. Doordat Kentridge niet voor ieder beeld een nieuwe tekening maakt of nieuwe elementen met de gebruikelijke overlay methode invoegt maar gewoon op dezelfde tekening met eindeloos uitstuffen van het voorgaande beeld door blijft tekenen, wordt een steeds groezeliger sfeer verkregen.
Een dergelijke techniek werd vroeger ook veel toegepast met tekst op perkament. Om kosten te sparen schreef men over de uitgewiste tekst die er eerst had gestaan en zo ontstond een zogeheten “palimpsest”
Deze in principe hierop gebaseerde werkwijze van Kentridge is ook niet los te zien van de nodige symboliek. Het verleden kan wel voor een groot deel worden uitgewist maar zal nooit helemaal verdwijnen. Er zullen altijd sporen zichtbaar blijven van wat is geweest. Zo ook met de tekeningen van Kentridge, ieder nieuw aangebracht element laat toch, hoe minimaal ook, iets doorschemeren van wat er eerst stond. Hierbij valt ook op dat Kentridge tevens een tekenaar van formaat is. Hij beheerst het tekenen in al zijn facetten en ziet zich hierin waarschijnlijk door niets of niemand in belemmerd. Wat in hem opkomt of wat in zijn gedachten leeft weet hij zo beter dan dit met woorden zou kunnen, over te brengen op zijn publiek. De landschappen en voorstellingen die voorbijrazen in zijn getekende films geven zo sterk de sfeer weer die hij ons wil laten meebeleven dat iedere beschrijving er alleen maar afbreuk aan zou kunnen doen. Hoe omschrijf je anders een steppeachtig landschap met dreigende luchten erboven waarin je achter iedere afgebeelde struik een hoop narigheid verwacht aan te treffen.
Zelfs eenvoudige houten woningen waarmee op het eerste gezicht niets mis mee lijkt te zijn komen in zijn decors zo sinister over dat het een kijker niet zou verbazen als zou blijken dat daarbinnen de ergste gruwelijkheden hadden plaatsgevonden. Dit zijn weergaven van de subjectieve waarnemingen van deze kunstenaar die ons zo een blik in zijn innerlijk biedt en ons dus niet naar een voorstelling of afbeelding laat kijken, maar naar zijn beleving van een gebeurtenis uitgebeeld op papier. Onwillekeurig dringen zich, bij het kijken hiernaar,
visioenen op van een kunstenaar als Francisco Goya die in de 18e eeuw, naast zijn reguliere werk als hofschilder, thuis, aan zijn zogeheten “black paintings”werkte. Deze tekeningen en schilderijen gaven op een even indringende wijze weer wat Goya van de wereld om hem heen vondt als Kentridge dat doet met zijn kunst. Maar ook meer in de hedendaagse kunst denk ik bijvoorbeeld aan een Leon Golub die qua onderwerpkeus en sfeerweergave grote gelijkenis vertoont met het werk van Kentridge. Dezelfde sinistere groezelige sfeer van broeierige landschappen waar het spookt als de ziekte en waar je overal oog in oog kan komen te staan met een verknipte huurling die aan het moorden slaat. Dit is zoals ik de werken van Kentridge zie en beleef en die hij volgens mij ook zo bedoeld heeft.

Waarom en hoe hier een les aan te wijden?

Ik zou aan Kentridge en zijn werk in eerste instantie een les willen wijden vanwege zijn fenomenale tekentechnische prestaties. Leerlingen moeten gevoel leren ontwikkelen om een sfeer zoals die door Kentridge wordt weergegeven aan te voelen en te begrijpen . Murw gebeukt door mediageweld dreigt een hele generatie afgestompt te raken plus ongevoelig te worden voor schoonheid en nuance zoals we dat in deze kunst tegenkomen. Ook de politieke geëngageerdheid in deze kunst is een aspect wat ik graag onder de aandacht zou willen brengen. Afhankelijk van de aard en het opleidingsniveau van de leerlingen zie ik hier een aantal verschillende mogelijkheden in voor een serie lessen. Een korte film maken door net als Kentridge met houtskool op papier te werken en ieder nieuw ontstaan beeld vast te leggen met een digitale camera is één van de mogelijkheden. Gewoon op A4 of A3 formaat met syberisch krijt of houtskool een leerling iets uit zijn omgeving laten vastleggen of zelf een onderwerp laten verzinnen. Klassikaal kan dan onderzocht worden of alle individuele films achter of door elkaar gemonteerd kunnen worden in Première tot één spannend geheel.
Leerlingen kunnen ook met een themaopdracht aan het werk worden gezet, zoals bijvoorbeeld de luchtvervuiling of het fileprobleem of geweld op straat en dit ook weer tot een geheel monteren.
Leerlingen met een kortere spanningsboog en minder geduld kunnen het bij één tekening laten maar dan wel met een duidelijk weergegeven sfeer. Het gaat er uiteindelijk om dat de kracht van houtskool op papier wordt herkend en erkent als medium voor een uit te dragen boodschap zoals ook bij Kentridge het geval is. E.e.a. acht ik mogelijk van vbo bovenbouw tot hoger.